ÇOCUKLAR İÇİN FELSEFE NEDİR?

Çocuklar için felsefe, 1960lı yıllarda Amerika’da felsefeci Matthew Lipman öncülüğünde ortaya çıkmıştır. Columbia Üniversitesi’nde felsefe ve mantık dersleri veren Matthew Lipman, öğrencilerinin akıl yürütme, karar verme gibi düşünsel yetilerinin eksikliklerini fark etmiş ve bu düşünsel yetileri kazandırmak için üniversite çağının geç olduğunu, bu yetilerin çocukluk döneminde kazandırılması gerektiğini düşünmüştür (Jackson, 2013; Karakaya, 2006; Valitalo, Juuso ve Sutinen 2015; Akt: P. Erdoğan, 2018,ss. 5). Bu düşünce, Lipman’ı çocuklarla felsefe yönteminin temellerini atmaya yöneltmiştir. Lipman, çocuklar için felsefe yaklaşımını felsefi diyalog yoluyla çocuklarda eleştirel düşünmenin geliştirilmesi yöntemi olarak belirtmiştir (Karadağ ve Demirtaş, 2018).

Lipman’a göre eleştirel düşünme, kişisel ve toplumsal tecrübenin geliştirilmesi için faydacı bir süreçle bütünleşmiş karmaşık bir eylemdir (Karadağ ve Demirtaş, 2018). Eleştirel düşünce, çocukların akranlarıyla kurdukları felsefi diyaloglar aracılığıyla gelişim gösterir. Karadağ ve Demirtaş (2018) makalelerinde Sigurborsdottir (1998)’ın okul öncesi dönemdeki 3-6 yaş arasındaki çocuklarla yaptığı çalışmaya yer vermiştir. Bu çalışmada Sigurborsdottir, 2 yıl süresince ‘çocuklarla felsefe’ programı uygulamıştır. Program sonunda; çocukların daha iyi iletişim kurduğu, kendilerini ve düşüncelerini daha iyi anladığı, başka görüşlere daha fazla saygı gösterdiği, eleştirel ve yaratıcı düşünme becerilerinin arttığı sonuçlarına varmıştır.

Matthews (2000), çocukların kendiliğinden, doğal olarak felsefeye yatkın olduğuna; hatta küçük çocukların “saf” bakış açılarının onları yetişkinlerden daha çok felsefeye yakınlaştırdığına inanır (Erdoğan, 2018). Çünkü okul öncesi dönemde çocuklar, çevrelerinde olup bitenlere karşı doğal bir merak içerisindedir. Bu merak, onları sürekli olarak soru sormaya yöneltir. Çocuklarla felsefe yönetimi ile çocukların merak, keşfetme, soru sorma, eleştirel ve yaratıcı düşünme, akıl yürütme, çözüm üretme ve karar alma gibi yetilerinin kalıcılığı ve kullanılabilirliği devam ettirilebilir. Çocuklar için felsefenin okul öncesinde kullanılmaya başlanması bu konuda yapılan araştırmalarda belirtilen görüşlere göre önem teşkil eder. Nedeni, bireylerin yaş aldıkça soru sorma ve merak duygularını yitirmeleridir.

Son zamanlarda çocuklar için felsefe yaklaşımı oldukça yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Çocuklar için felsefe, uygun bir metinden, bir öyküden, bir gazete haberinden ya da günlük yaşam deneyimlerinden hareket ederek çocukların diyalog kurmaları ve tartışmaları yoluyla kavramları inşa etmesi, okuduklarıyla kendi deneyimlerini birleştirerek değerlendirmeler yapmasıdır (Direk, 2008; Akt: Akkocaoğlu Çayır, Akkoyunlu, 2016). Little Thinkers Society’nin kurucusu Dr. Özge Özdemir’in, Peter Worley’in Felsefe Makinesi adlı kitabının önsözündeki tanımıyla çocuklar için felsefe, kavramların ve felsefi soruların olduğu her alanda kullanılan bir öğreti yöntemidir. Ona göre; iyi düşünmek ve iyi kavramak, okuyarak, dinleyerek, gözlemleyerek gelişebileceği gibi, büyük ölçüde “yaparak” gelişen becerilerdir.

Çocuklar için felsefe yönteminde gerçekleştirilen oturumlarda oturumu yürüten kişi, öğretmen değil “kolaylaştırıcı” rolündedir. Kolaylaştırıcının rolü, çocukların sorularının ziyan olup gitmesini önlemek ve bu sorular üstünde düşünce geliştirmede kolaylaştırıcı olmaktır. Bu, özünde Sokratik yöntemdir (Öğüt, 2019). Dil ve düşünce arasındaki bağlantıları gözeterek çocuğun kavramsal düşünebilmesine hizmet etmektir (Direk, 2002: 11).

Çocuklar için felsefe yönteminde birçok metot kullanılmaktadır. Boyacı, Karadağ ve Gülenç, yayınladıkları makalede çocuklar için felsefe yöntemi için beş farklı metottan bahsetmektedir. Bunlardan yaygın olarak kullanılan metotlar; Matthew Lipman’ın Çocuklar İçin Felsefe Programı, McCall’un FST (Felsefî Sorgulama Topluluğu) Metodu ve Leonard Nelson’ın Sokratik Metodudur (Boyacı, Karadağ, Gülenç; 2018).

Çocuklar için Felsefe Eğitimi adlı kitabında Harun Tepe’nin belirttiği üzere; okul öncesi ve ilköğretimin ilk evresinde yapılacak felsefe eğitiminin hedefleri UNESCO çalışmasında altı başlık altında toplanmaktadır. Bunlar; a) (bağımsız) düşünme, b) düşünen yurttaşlar yetiştirme, c) çocukların kişisel gelişimine yardım etme, d) çocukların dil, konuşma ve tartışma yetilerini geliştirme, e) felsefeyi kavramlaştırma yeteneğini kazandırma ve f) çocuklara uygun bir öğretme yolu olarak belirlenmiştir (UNESCO 2007: 15; Akt. Harun Tepe, 2015) UNESCO’nun çalıştayda belirttiği bu hedeflere rağmen Türkiye’de çocuklar için felsefe alanında yapılan çalışmalar, öğretmenlerin bu konu hakkındaki farkındalığı ve yapılan araştırmalar sınırlıdır.

KAYNAKÇA

Akkocaoğlu, N. (2015). Çocuklar İçin Felsefe Eğitimi Üzerine Nitel Bir Araştırma. Yayınlanmamış doktora tezi, Hacettepe Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Boyacı, N. , Gülenç, K. ve Karadağ, F. (2018). Çocuklar İçin Felsefe / Çocuklarla Felsefe: Felsefi Metotlar, Uygulamalar ve Amaçlar. Kaygı, 31, 145-173.

Boyraz, C. (2019). İlkokulda Çocuklarla Felsefe Uygulamaları: Bir Eylem Araştırması . Yayınlanmamış doktora tezi. Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Çotuksöken, B. ve Tepe, H. (Ed.). (2015). Çocuklar İçin Felsefe Eğitimi (2). Ankara: Türkiye Felsefe Kurumu.

Erdoğan, P. (2018). Çocuklarla Felsefe Yaklaşımının Düşünsel, Tarihi̇ ve Sosyal Temelleri̇ Üzerine Bir İnceleme. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Gür, Ç. (2010). Çocuklarla Felsefe. Civilacademy Journal of Social Sciences Sosyal Bilimler Dergisi, 8 (2), 43-54.

Işıklar, S. (2019). Çocuklar İçin Felsefe Eği̇ti̇m Programının 5-6 Yaş Çocuklarda Felsefi Sorgulama Yoluyla Eleştirel Düşünme ve Problem Çözme Beceri̇leri̇ne Etkisi̇. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi. Çanakkale Onsekiz Mart Üni̇versi̇tesi̇ Eği̇ti̇m Bi̇li̇mleri̇ Enstitüsü.

Karadağ, F. ve Demirtaş, V. (2018). Çocuklarla Felsefe Öğretim Programının Okul Öncesi Dönemdeki Çocukların Eleştirel Düşünme Becerileri üzerindeki Etkililiği. Eğitim ve Bilim 2018, 43(195), 19-40.

Karadağ, F. , Gülenç, K. ve Demirtaş, V. (2018). Okul Öncesi Dönemdeki Çocukların Felsefi Sorgulama Süreçlerinde Oluşturdukları Soruların Düzeyi ve Verdikleri Cevapların Niteliği: Çocuklarla Felsefe Eğitimi. International Online Journal of Educational Sciences, 10 (2), 277-294.

Karakaya, Z. (2006). Çocuk Felsefesi̇ ve Çocuk Eğitimi . Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi VI (2006), Sayı: 1, 23-37.

Kefeli, İ. ve Kara, U. (2008) Çocukta Felsefi ve Eleştirel Düşüncenin Gelişimi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2008, cilt: 41, sayı: 1, 339-357.

Mutlu, B. (2017). Çocuklukta ve Çocukça Felsefe Yapmak . Çocuk ve Medeniyet, 2017/2, 19-50.

Oktar, S. (2019). Çocuklarla Felsefe Üzerine Bir İnceleme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17, 45-66.

Okur, M. (2008). Çocuklar İçin Felsefe Eği̇ti̇m Programının Altı Yaş Grubu Çocuklarının, Atılganlık, İşbi̇rli̇ği̇ ve Kendini̇ Kontrol Sosyal Becerileri̇ Üzeri̇ndeki̇ Etkisi̇. Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.

Önal, M. (2017). Çocukça Felsefe Yapmak ya da Düşünme ve Felsefe Derslerine Hazırlanmak. Çocuk ve Medeniyet, 2017/2, 61-70.

Öğüt, F. (2019). Felsefi Düşünmenin Önemi ve Çocuklar İçin Felsefe. Yayınlanmamış doktora tezi, Maltepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Taş, I. (2017). Çocuklar İçin Felsefe Eğitimi Programı’nın 48-72 Aylık Çocukların Zihin Kuramı Ve Yaratıcılıklarına Etkisi̇. Yayınlanmamış doktora tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Taşdelen, V. (2014). Felsefenin Gülümseyen Yüzü: Çocuklarla Felsefe . Türk Dili, 756, 562-568.

Tunç, A. (2017). Çocuklarla Felsefe. Çocuk ve Medeniyet, 2, 71-89.

Worley, P. (2019). Felsefe Makinesi (1). (T. Ebesek Büyükuğurlu, Çev.) İstanbul: Paraşüt Kitap .